Borg Ewsum

Borg Ewsum

Borg Ewsum

Ewsum of De Oort is een voormalige borg bij Middelstum, in de Nederlandse provincie Groningen. Van de borg resteren alleen de kenmerkende geschutskoepel uit 1472 en een van de schathuizen. De borg wordt wel gezien als het stamslot van de familie Van Ewsum, maar dit is onzeker. Nazaat Wigbold liet later de borg Nienoord bouwen.

De borg wordt voor het eerst vermeld in een oorkonde uit 1371. In een oudere oorkonde uit 1353 wordt beweerd dat jonker Ewe (Ewo) uit Middelstum een kasteel had “in den Oert” (mogelijk op de plek van de huidige boerderij Oldenoord), dat door Groningers zou zijn “omgeworpen’, waarop de jonker in 1278 iets westelijker een nieuwe borg liet bouwen. Deze oorkonde is echter een vervalsing waarvan onzeker is of er ook waarheden in staan. Ewsum is een samentrekking van “Ewes heem/heim” (woonplaats). Ewes familie vernoemde zich daarop naar de borg; Ewesma. Opvallend detail is dat Ewes enige kind en dochter Menneke trouwde met Hidde (Hiddo) Tamminga van Hornhuizen en dat deze ook de naam Ewesma aannam; ene Ewe (waarschijnlijk de zoon van de eerder genoemde Ewe) had dit als huwelijksvoorwaarde afgedwongen van Hidde om te voorkomen dat zijn geslachtsnaam zou uitsterven. De familie Ewesma was een van de invloedrijkste Ommelander geslachten van de 14e tot de 16e eeuw. Hidde werd volgens Ubbo Emmius in 1428 eigenhandig gedood door Focko Ukena nadat zijn legertje een nederlaag had geleden tegen Ukena, waarop Ukena ter herstel van de familie-eer zijn dochter Bawe ten huwelijk gaf aan Hiddes zoon Ewe (Ewo). Het verhaal over zijn dood lijkt echter niet te kloppen want Hidde komt ook nog in 1431 in de annalen voor, zij het onder de naam Hidde Tamminga. Het huwelijk vond echter wel degelijk plaats. Menneke liet de borg mogelijk verbouwen na de dood van Hidde want in 1439, 1442 en 1443 wordt steen aangekocht, van geslechte borgen in de buurt. Waarschijnlijk was Ewsum oorspronkelijk een steenhuis, daar een dergelijk gebouw deels zichtbaar is achter de traptoren op een kopie van een schilderij uit rond 1600.

Hiddes jongste zoon Onno erfde Ewsum na zijn dood in 1428. In de eerste helft van de 15e eeuw werd door Onno in het water een schildmuur met poortgebouw gebouwd. Later werd de borg verder versterkt met een hoektoren. Als reactie op de steeds sterker wordende vuurwapens die werden gebruikt in de strijd tussen de Schieringers en Vetkopers werd ten slotte in 1472 de zware donjon (geschuttoren) gebouwd. De muren van deze toren, waarvan de stad Groningen de bouw tevergeefs probeerde te verhinderen, zijn meer dan 2 meter dik en bijna twaalf meter in diameter. Bovenop de donjon bevond zich nog een verdieping, die in 1649 weer is verwijderd.

Onno maakte in 1450 samen met de oud-burgemeester van Groningen, Albert Jarges, een reis naar Heilige Land. Beiden werden in Jeruzalem geridderd. Jarges overleefde de reis niet, hij verdronk bij een aanval door de Saracenen in de Jordaan. Van Ewsum werd gevangengenomen en wist zicht vrij te kopen.Als dank voor zijn behouden terugkeer zou hij de kerk van Middelstum hebben laten verbouwen en vergroten. Onder de heerschappij van Onno werden de eigendommen van de familie sterk uitgebreid. Bij zijn dood in 1489 bezat hij 1899 hectare land, 647,5 hectare had hij in gemeenschappelijk bezit met de familie Tamminga en verder had hij huizen in de stad en in Norden. Formsma noemt hem “ongetwijfeld de rijkste hoofdeling van de Ommelanden”. De kinderen van Onno noemden zich vervolgens Van Ewsum.

Staatsbosbeheer liet tussen 1984 en 1994 een ‘dorpsbos’ voor Middelstum aanleggen (Middelstumerbos) ten zuiden van de oprijlaan van Ewsum. Begin jaren 1990 werd besloten tot het herstel van borgterrein en gebouwen en het ‘teruggeven’ van het borgterrein aan de Middelstumse bevolking. In 1991 werd de donjon hersteld. In 1992 werd door kunstenares Hanneke Schoone, die met haar man schilder Peter Huigen een deel van het schathuis bewoont, de stichting Werkprojecten De Ossekop (vernoemd naar het appelras) opgericht, een sociale werkplaats die sindsdien verstandelijk beperkte jongeren en langdurig werklozen met psychische problemen laat werken op het terrein vanuit de werkplaats in de schuur achter het schathuis. Later werd de naam gewijzigd in Groenprojecten Ewsum en tegenwoordig heet het Ewsum WerkPro.

In 1993 verkochten de nazaten van Jacob Vinhuizen de borg en omliggende landerijen aan Staatsbosbeheer, die het verpachtte aan de Stichting Groninger Borgen. De binnen- en buitengracht rond Ewsum werden in 1994 uitgebaggerd. In 1995 werd de lindelaan herplant door de jeugd van Middelstum. In 1998 werd bij archeologisch onderzoek puin van de funderingen van het westelijke schathuis gevonden, alsook een spoor dat mogelijk toebehoorde aan een voorloper van de borg of een van beide schathuizen. Met hulp van de Stichting Groninger Borgen werd door de werkplaats eerst een fruitmuur met kas gebouwd, vervolgens riolering, paden en een groentetuin aangelegd en ten slotte het schathuis gerestaureerd.

Het gerestaureerde schathuis

In 2006 werd in het kader van de opheffing van de Stichting Groninger Borgen het terrein voor 1 euro overgedragen aan de nieuwe Stichting Beheer Borgterrein Ewsum (ontstaan tijdens de restauratie van het schathuis), die het terrein sindsdien in erfpacht houdt van Staatsbosbeheer. Hetzelfde jaar werd een theeschenkerij geopend in het gerestaureerde koetshuis van het schathuis. Deze theeschenkerij werd aanvankelijk geëxploiteerd door de eigenaar van de Middelstumse Herberg in de Valk, waarbij Ewsum WerkPro voor het personeel zorgde. Na een conflict over het personeel nam Ewsum WerkPro in 2008 de exploitatie op zich. Herberg in de Valk heeft er nog wel een erfgoedlogies (logies en ontbijt). Verder is er een tentoonstellingsruimte gevestigd in het schathuis door Schoone, waar wordt geëxposeerd door de stichting Beetke Benieuwd. Sinds 2003 worden elk jaar zomers streekproductenmarkten (5 à 6 keer) en andere activiteiten georganiseerd op het borgterrein.